Vap Poya

Każdy dzień pełni w buddyjskim kalendarzu Sri Lanki niesie własny ładunek historii, rytuału i znaczenia. Vap Poya – obchodzone w październiku – należy do najbardziej wielowarstwowych z tych okazji, splatając wydarzenia z życia Buddy, wczesnego szerzenia się buddyzmu i odwiecznych rolniczych rytmów wyspy. Dla buddystów na Sri Lance to dzień odwiedzin w świątyni, hojności wobec Sanghi i cichej refleksji nad tym, co miesiąc Vap oznacza zarówno w sensie duchowym, jak i praktycznym.

Dlaczego Vap Poya uchodzi w buddyzmie za tak ważne?

W buddyjskim kalendarzu Sri Lanki Vap Poya powszechnie uważa się za trzeci najważniejszy dzień pełni. Vesak Poya w maju upamiętnia narodziny, oświecenie i Parinibbanę Buddy, a Poson Poya w czerwcu – wprowadzenie buddyzmu na Sri Lankę ponad 2300 lat temu. Vap Poya zawdzięcza swoje miejsce w tej hierarchii niezwykłemu nagromadzeniu wydarzeń z historii buddyzmu, które miały przypaść właśnie na tę pełnię.

Dzień ten oznacza też koniec Vas – trzymiesięcznego odosobnienia, które mnisi therawady zachowują w porze deszczowej. Po zakończeniu Vas następuje okres Kathiny, gdy świeccy buddyści ofiarowują szaty i przedmioty codziennego użytku Sandze, wspólnocie monastycznej. Ta tradycja dawania sprawia, że październik jest miesiącem wzmożonej aktywności religijnej w świątyniach i szkołach Dhammy na wyspie.

Jakie wydarzenia z życia Buddy wiążą się z Vap Poya?

Pisma buddyjskie odnotowują kilka ważnych chwil związanych z tą pełnią. Najwcześniejsza dotyczy księcia Siddharthy – przyszłego Buddy Gautamy – jako niemowlęcia. Jego ojciec, król Suddhodana z Kapilavasthupury, zabrał małego księcia na królewskie Vap Magula, ceremonialne święto orki, które rozpoczynało sezon sadzenia ryżu. Gdy król prowadził pierwszą bruzdę przez pole, malec oddalił się do zacienionego zagajnika i znaleziono go siedzącego ze skrzyżowanymi nogami w głębokiej medytacji, a jego ciało podobno unosiło się w powietrzu. Poruszony tym widokiem król Suddhodana pokłonił się własnemu synowi – pisma traktują tę chwilę jako zapowiedź prawdziwej natury Buddy.

Później w życiu Buddy Vap Poya ma oznaczać jego powrót z Tavatimsy, niebiańskiego królestwa, w którym przebywała jego matka, królowa Mahamaya. Zmarła siedem dni po porodzie, a Budda spędził czas w Tavatimsie, wykładając jej Abhidhammę – najgłębszą warstwę swojej nauki filozoficznej. Dzięki tej nauce osiągnęła stan Sotapanny, pierwszego z czterech stopni na ścieżce do oświecenia. Powrót Buddy na ziemię miał nastąpić w Sankassa Pura, a wydarzenie to jest obchodzone ze szczególną czcią w krajach buddyzmu therawady.

Z tym dniem związany jest również Maitreja, przyszły Budda. Jako bodhisattwa – istota wciąż zmierzająca ku stanowi Buddy – Maitreja miał wstąpić do zakonu w towarzystwie pięciuset uczniów w dniu Vap Poya.

Jak Vap Poya łączy się z historią buddyzmu na Sri Lance?

Buddyści na Sri Lance obchodzą Vap Poya ze szczególną świadomością wydarzeń, które ukształtowały ich własną tradycję. Gdy syn cesarza Aśoki, arahat Mahinda, przyniósł buddyzm na wyspę w III wieku p.n.e., król Devanampiyatissa zapytał go, czego trzeba, by naprawdę zakorzenić Dhammę na lankijskiej ziemi. Odpowiedź Mahindy – że buddyzm zapuści korzenie dopiero wtedy, gdy do zakonu wstąpi ktoś urodzony i wychowany na Sri Lance – otworzyła ważny rozdział historii religii.

To właśnie w dniu Vap Poya król Devanampiyatissa wysłał do cesarza Aśoki formalną prośbę o przysłanie na wyspę jego córki, Sanghamitty Theri. Anula Devi, szwagierka króla, gorąco pragnęła przyjąć święcenia jako buddyjska mniszka, a do tego potrzebna była obecność doświadczonej bhikkhuni, która poprowadziłaby ceremonię. Sanghamitta Theri odbyła podróż na Sri Lankę i założyła zakon bhikkhuni – zakon buddyjskich mniszek – dzięki czemu Anula Devi mogła zostać jedną z pierwszych wyświęconych mniszek na wyspie.

Sanghamitta Theri przywiozła też sadzonkę świętego drzewa Bodhi – figowca w Bodh Gai w Indiach, pod którym Budda osiągnął oświecenie. Sadzonkę posadzono w Anuradhapurze, a drzewo, które z niej wyrosło, żyje do dziś, co czyni je jednym z najstarszych historycznie udokumentowanych drzew na świecie. Stanowi żywe ogniwo łączące wyspę z początkami Dhammy.

Równie ważny jest związek z uprawą ryżu. Uprawa ryżu na polach ryżowych od tysiącleci stanowi rdzeń cywilizacji Sri Lanki, a Vap – syngaleskie słowo oznaczające porę siewu – nadaje temu poya nazwę. Obchodzenie Vap Poya jest więc w pewnym sensie jednocześnie aktem wdzięczności duchowej i rolniczej.

Jakie są główne praktyki religijne w Vap Poya?

W całej Sri Lance Vap Poya jest dniem wolnym od pracy. Świątynie prowadzą całodzienne i nocne programy, a pobożni buddyści przestrzegają sil – zachowują osiem wskazań przez cały dzień pełni. W sanktuariach i viharach w całym kraju odbywają się pinkamy, ceremonie gromadzenia zasług.

• Przestrzeganie sil: świeccy buddyści gromadzą się w świątyniach, by zachować osiem wskazań, powstrzymując się od jedzenia po południu, rozrywek i ozdób.
• Słuchanie Dhammy: kazania i rozmowy o Dhammie, często poświęcone wydarzeniom samego Vap Poya, trwają przez cały dzień aż do nocy.
• Ofiary Kathiny: po zakończeniu Vas zaczyna się okres Kathiny, a wspólnoty przygotowują szaty i potrzebne przedmioty dla mnichów, którzy ukończyli odosobnienie.
• Iluminacje świątyń: wiele świątyń zapala wieczorem lampiony i lampki oliwne – tradycja wspólna dla większości dni poya.
• Dana (hojność): świeccy buddyści ofiarowują klasztorom żywność, leki i rzeczy niezbędne – wyraz ducha dawania właściwego tej porze roku.

Gdzie na Sri Lance odbywają się najważniejsze obchody Vap Poya?

Choć każda świątynia buddyjska na wyspie obchodzi ten dzień, niektóre miejsca mają szczególny wydźwięk. Anuradhapura – dawna stolica, w której rośnie drzewo Sri Maha Bodhi – przyciąga w Vap Poya rzesze pielgrzymów. To jedno z najświętszych miejsc buddyzmu therawady, wpisane przez UNESCO na listę światowego dziedzictwa. Wzmożony ruch panuje też w Mihintale, gdzie arahat Mahinda po raz pierwszy nauczał króla Devanampiyatissę.

W Kandy w Dalada Maligawa (Świątyni Zęba) przez cały dzień odbywają się ceremonie pudży. Festiwal Esala Perahera – w lipcu lub sierpniu – to osobna okazja, ale religijna infrastruktura Kandy czyni miasto naturalnym centrum obchodów poya przez cały rok. Świątynie w Kolombo oraz w prowincjach Południowej, Północno-Centralnej i Centralnej prowadzą programy otwarte dla wszystkich.

Jakie znaczenie rolnicze ma sezon Vap na Sri Lance?

Po syngalesku słowo „Vap” oznacza drugi w roku sezon uprawy ryżu, trwający mniej więcej od października do marca. To sezon Maha, gdy monsun północno-wschodni przynosi deszcze do strefy suchej, a rolnicy w prowincji Północno-Centralnej i poza nią przygotowują pola. To, że Vap Poya przypada na początek sezonu, nie jest przypadkiem – nawiązuje do dawnej indyjskiej ceremonii Vap Magula z opowieści o pierwszej medytacji księcia Siddharthy, łącząc rolnictwo i sacrum w sposób, który od wieków kształtuje kulturę Sri Lanki.

Społeczności zależne od nawadniania ze zbiorników – dawnych systemów rezerwuarów, które wciąż utrzymują rolnictwo w strefie suchej – tradycyjnie rozpoczynały cykl sadzenia właśnie w tym czasie. Pole ryżowe, czyli kumbura, nie jest w życiu Sri Lanki jedynie jednostką gospodarczą; niesie ciężar kulturowy i duchowy, który Vap Poya odzwierciedla i umacnia.

Jak odwiedzający Sri Lankę mogą przeżyć Vap Poya?

Podróżni przebywający na Sri Lance w październiku przekonają się, że Vap Poya to naprawdę poruszający dzień – pod warunkiem, że podejdą do niego z należytym szacunkiem. Świątynie witają gości ubranych skromnie (osoby przestrzegające sil noszą biel), zdejmujących buty przy wejściu i zachowujących spokój. W salach sanktuariów fotografować należy dyskretnie albo wcale, zgodnie ze wskazówkami personelu świątyni.

Większość sklepów i firm na Sri Lance pozostaje otwarta, ale sprzedaż alkoholu jest w dni poya prawnie zakazana. Ruch wokół głównych miejsc pielgrzymkowych, zwłaszcza Anuradhapury i Mihintale, jest zwykle duży rano i wczesnym wieczorem. Warto przyjechać wcześnie lub z wyprzedzeniem zorganizować transport przez sprawdzoną firmę – sieć prywatnych kierowców Lakpura zapewni sprawną wizytę w każdej świątyni i miejscu pielgrzymek na wyspie.