Kandyaanse dans – in het Sinhala bekend als Udarata Natum (උඩරට නැටුම්) – is de ceremoniële danstraditie die ontstaan is in de centrale heuvelstreek rond Kandy en sindsdien de meest herkenbare klassieke podiumkunst van Sri Lanka is geworden. Geworteld in pre-boeddhistisch ritueel en gevormd door eeuwenlange koninklijke bescherming, combineert het precieze voetbewegingen, uitgebreide kostuums en ritmisch trommelen tot een vorm die tegelijkertijd heilig erfgoed en levende uitvoering is.
Wat zijn de oorsprongen van Kandyan dans?
De traditie gaat terug tot een ritueel genaamd de Kohomba Kankariya — ook bekend als Kohomba Yak Kankariya — een verzoenende ceremonie gewijd aan de godheid Kohomba. Volgens de legende werden drie sjamanen uit een land genaamd "Malaya Rata" (door sommige geleerden gedacht te zijn in Zuid-India) naar het eiland geroepen door de tussenkomst van de god Sakra. Hun missie was om koning Panduwasdev te genezen van een mysterieuze terugkerende ziekte — een droom waarin een luipaard zijn tong naar de koning uitstak, wat werd beschouwd als een vloek die verband hield met Kuweni, de eerste echtgenote van koning Vijaya.
Nadat de sjamanen de Kohomba Kankariya hadden uitgevoerd, verdween de ziekte naar verluidt. De ritus werd overgenomen door de lokale gemeenschappen en geleidelijk ontwikkeld tot een gestructureerde dansvorm. Eeuwenlang werd deze uitsluitend uitgevoerd door een kaste die over erfelijke rechten op de dans beschikte, en die dansers waren formeel verbonden aan de Tempel van de Tandrelikwie in Kandy, en speelden een centrale rol in het jaarlijkse Esala Perahera Festival.
Hoe ontwikkelde Kandyan dans door de eeuwen heen?
Onder de Kandyaanse koningen genoten dansmeesters koninklijke sponsoring en werd hun kunst beschermd binnen de feodale structuur van het koninkrijk. Toen de Britse koloniale heerschappij in 1815 een einde maakte aan de Kandyaanse monarchie, stortte die institutionele steun in en raakte de traditie in verval. Pas aan het einde van de 19e eeuw begonnen Ves-danser publiekelijk op te treden buiten de rituele context – eerst bij de Kandy Perahera – en introduceerden ze geleidelijk de kunst bij een breder publiek.
In de 20e eeuw werden er doelbewuste pogingen gedaan om de dans nieuw leven in te blazen. Overheidsinstellingen voor kunst en onafhankelijke dansscholen brachten Kandyan dans terug in formele training, pasten deze aan voor het podium en vestigden het als een onderwerp van academisch onderzoek. Vandaag de dag wordt het in heel Sri Lanka onderwezen, internationaal uitgevoerd en erkend als de belangrijkste klassieke dansvorm van het land.
Wat zijn de belangrijkste stijlen van Kandyan dans?
De traditie omvat verschillende verschillende stijlen, elk met zijn eigen karakter en kostuum:
- Ves — de meest prominente en wijdverspreide stijl. Het is ontstaan uit de Kohomba Kankariya en werd historisch gezien alleen door mannen uitgevoerd. Het Ves-kostuum, met name het torenhoge zilveren hoofddeksel (ves tattuwa), wordt als heilig beschouwd — men gelooft dat het toebehoort aan de godheid Kohomba zelf — en wordt pas gedragen na een rituele zegeningsceremonie genaamd ves bandima.
- Naiyandi — een stijl die voorafgaat aan de Ves-uitvoering, gedanst in een eenvoudiger kostuum. Het wordt beschouwd als een voorbereidende of inleidende vorm binnen dezelfde rituele traditie.
- Udekki — gedanst door vrouwen en vernoemd naar de kleine zandloperdrum (udekki) die het begeleidt. Deze stijl is lichter van aard en toont subtiele handgebaren en zachte voetbewegingen.
- Pantheru — uitgevoerd met een cirkelvormig tamboerijnachtig instrument genaamd een pantheru, dat de danser zowel bespeelt als in zijn/haar choreografie verwerkt. Het is energiek en ritmisch complex.
- Vannam — beschrijvende dansstukken die de bewegingen en eigenschappen van dieren, vogels of natuurlijke fenomenen uitbeelden. Veelvoorkomende voorbeelden zijn de Gajaga Vannam (olifant) en de Mayura Vannam (pauw).
Wat maakt het Ves-kostuum significant?
Het Ves-kostuum is een van de meest uitgebreide ceremoniële kledingstukken in de klassieke performancekunst van Zuid-Azië. Alleen al het hoofddeksel bestaat uit tientallen individueel vervaardigde zilveren of verzilverde stukken, gerangschikt in een hoge, waaierachtige structuur. Een complete Ves-ensemble omvat een versierde borstplaat (eth-mala), arm- en enkeldecoraties, een witte tailleband en lagen van nauwkeurig gerangschikte zilveren kettingen en hangers.
Het kostuum is niet louter theatrisch. Binnen de Kohomba Kankariya traditie wordt het beschouwd als een heilig object: de danser ondergaat een rituele voorbereiding voordat hij het draagt, en het wordt opgeslagen en gehanteerd met dezelfde zorg die aan tempelregalia wordt besteed. Historisch gezien mochten alleen dansers uit de aangewezen erfelijke kaste het Ves-kostuum dragen. Hedendaagse opleidingsscholen leren de vorm nu breder aan, maar de ceremoniële protocollen worden nog steeds nageleefd tijdens rituele uitvoeringen.
Welke instrumenten begeleiden Kandyan dans?
Kandyaanse dans is onlosmakelijk verbonden met zijn percussietraditie. De belangrijkste begeleidende trom is de Geta Beraya — een dubbelzijdige cilindervormige trom — wiens complexe ritmische patronen (tala) elke aspect van de dans structureren. Drummers ondergaan jarenlange gespecialiseerde training en worden als kunstenaars op zich beschouwd, niet slechts als begeleiders.
Andere instrumenten die in verschillende contexten worden gebruikt, zijn de dawula (een grote trommel die met een stok en de hand wordt beslagen), de tammattama (een paar keteltrommels), de horanawa (een dubbelrietblaasinstrument dat lijkt op een hobo), en de udekki (de kleine zandloperdrum die geassocieerd wordt met vrouwelijke dansvormen). De wisselwerking tussen danser en drummer — met ritmische signalen, een versnellend tempo en plotselinge stiltes — staat centraal in het dramatische effect van de voorstelling.
Waar kunnen bezoekers Kandyan dans in Sri Lanka bekijken?
Kandy blijft de natuurlijke thuisbasis van deze traditie. Verschillende culturele centra in de stad bieden ’s avonds voorstellingen aan die speciaal voor bezoekers zijn bedoeld, doorgaans 45 tot 60 minuten duren en meerdere dansstijlen en vuurloopdemonstraties omvatten. De Kandy City Tour kan worden georganiseerd inclusief een avondvoorstelling in een van deze locaties.
De meest authentieke setting is de Esala Perahera, die jaarlijks wordt gehouden in juli of augustus rond de Esala volle maan. Gedurende tien opeenvolgende nachten paraderen uitgebreid gekostumeerde Ves-danser door de straten van Kandy, naast olifanten, drummers en vuurartiesten, in een van de grootste religieuze processies van Azië. Het bijwonen van de Perahera wordt algemeen beschouwd als de ultieme Kandyaanse danservaring.
Dansscholen en residenties – waaronder die in Kandy – verwelkomen ook bezoekers die lessen willen observeren of deelnemen aan introductiesessies, waardoor een intiemere kijk op de manier waarop de traditie van leraar op leerling wordt doorgegeven mogelijk wordt.
Hoe heeft de Kandyan dans de Sri Lankese culturele identiteit beïnvloed?
Sinds het late 20e eeuw is de Kandyan dans het meest geëxporteerde culturele symbool van Sri Lanka geworden. De Ves-danser verschijnt op toeristisch materiaal, postzegels en officiële staatsgeschenken. Dansgezelschappen reizen internationaal en de vorm is opgenomen in het schoolcurriculum in het hele land.
Geleerden leggen een verband tussen de heropleving van de Kandyan dans en een breder proces van culturele assertie na de koloniale periode. De figuur van Ehelepola Nilame, een van de laatste grote edelen van het Kandyaanse Koninkrijk, maakt deel uit van het historische geheugen dat deze periode omringt – een herinnering dat de bijna-verdwenenheid van de kunst onlosmakelijk verbonden was met de politieke breuk van 1815. Dat het overleefde en werd hersteld, weerspiegelt de veerkracht van de gemeenschappen die de kennis door de generaties heen hebben overgedragen.
Tegenwoordig neemt de Kandyan dans een comfortabele positie in zowel de sacrale als de seculiere wereld in. Het wordt uitgevoerd in tempels en op internationale concertpodia, onderwezen op dorpsscholen en aan universiteiten. Ver van een museumstuk, blijft het zich ontwikkelen — met de integratie van nieuwe Vannam-composities, aanpassing van choreografie aan hedendaagse podiumafmetingen, en het aantrekken van beoefenaars uit gemeenschappen die historisch uitgesloten waren van de traditie.
Verder lezen
6 pagina's over nauw verwante onderwerpen.

